آربیتراژ: معامله‌ای که باعث ایجاد سود بدون ریسک می‌شود

آربیتراژ[1] اصطلاحی است که به برخی معامله‌ها یا پرتفوی‌ها اطلاق می‌شود. در حقیقت این واژه به دو منظور مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرد. افراد همچنین از آربیتراژ به عنوان یک فعالیت یاد می‌کنند (جستجو و به‌کارگیری یکی از انواع معاملات آربیتراژ یا پرتفوی آربیتراژ). آربیتراژگر[2] شخص یا موسسه‌ای است که در این قبیل آربیتراژها درگیر می‌شود.

در تئوری مالی آربیتراژ یک غذای مجانی[3] است (یک معامله یا پرتفوی که بدون ایجاد ریسک، سود ایجاد می‌کند). فرض کنید که یک قرارداد آتی در دو بازار متفاوت معامله می‌شود. اگر در یک زمان بهترین قیمت پیشنهادی خرید برای یک قرارداد 45.02 دلار باشد و در بازار دیگر 45 دلار باشد، معامله‌گر می‌تواند قرارداد را در بازاری که ارزانتر است بخرد و آن‌ را در بازار دیگر بفروشد و از این طریق 0.02 دلار سود بدون ریسک کسب کند.

این قبیل فرصت‌های آربیتراژ، نمایانگر ناهمخوانی‌های قیمتی بین بازارها یا ابزارهای مرتبط هستند. با استفاده از این فرصت‌های آربیتراژی، سودهای هر معامله تمایل به کم شدن دارند، و در نهایت با هزینه‌های معاملاتی کاملا از بین می‌روند. بر این اساس، بیشتر آربیتراژها توسط نهادهایی صورت می‌گیرند که هزینه‌های معاملاتی بسیار پائینی دارند و می‌توانند از طریق انجام معاملات با حجم‌های بالا از این حاشیه سود اندک استفاده کنند.

به‌صورت رسمی، تئوریسین‌ها آربیتراژ را به صورت یک استراتژی معاملاتی تعریف می‌کنند که نیازمند سرمایه‌گذاری نیست، باعث از بین رفتن پول نمی‌شود و دارای احتمال مثبت برای کسب سود است.

در صورتی که قیمت‌ها در یک بازار طوری باشند که فرصت‌های آربیتراژی وجود نداشته باشد، گفته می‌شود که بازار بدون آربیتراژ است (آزاد از آربیتراژ). این یک شرط نظری است که اغلب در مدل‌های مالی و اقتصادی برای بازارها در نظر گرفته می‌شود. این فرض، زیربنای یکی از تئوری‌های موجود در مهندسی مالی به‌نام مدل قیمت‌گذاری بدون آربیتراژ[4] است.

در این‌جا به بحث در خصوص دومین استفاده‌ای که از آربیتراژ می‌شود می‌پردازیم. متخصصین مالی از به‌کارگیری این نوع آربیتراژ اجتناب می‌کنند. این کاربرد آربیتراژ، در چند دهه اخیر استفاده گسترده‌ای پیدا کرده است، بنابراین تا حد قابل قبولی استاندارد شده است. بر اساس این کاربرد، آربیتراژ یک معامله یا پرتفوی اهرمی سفته‌بازی است.

طی دهه 1980 تامین مالی از طریق اوراق قرضه بنجل[5] با ادغام و تملیک‌هایی[6] که در بازار رخ می‌داد رونق گرفت. آربیتراژگران این دوره سفته‌بازانی بودند که از طریق پیش‌بینی ادغام یا تملیک شرکت‌ها اقدام به ایجاد موقعیت‌های اهرمی در سهام آن‌ها می‌کردند. این سفته‌بازان همچنین درگیر پرداخت رشوه و حق حساب می‌شدند. ایوان بوسکی[7] یک آربیتراژگر معروف در این دوره بود که در نهایت به دلیل استفاده از اطلاعات محرمانه مجرم شناخته شد.

امروز برچسب آربیتراژ اغلب برای استراتژی‌های معاملاتی به‌کار می‌رود که توسط صندوق‌های پوشش ریسک مورد استفاده قرار می‌گیرند. این استراتژی‌ها عبارتند از:

• آربیتراژ آماری[8]
• آربیتراژ ادغام[9]
• آربیتراژ اوراق با درآمد ثابت[10]
• آربیتراژ تبدیل[11] ( مربوط به اوراق قابل تبدیل)

برای این‌که بین دو نوع تعریف آربیتراژ تفاوت قائل شویم می‌توان این دو نوع را آربیتراژ واقعی[12] و آربیتراژ سفته‌بازی[13] نامید. این دو نوع آربیتراژ با هم متفاوت هستند، اما با توجه به معنای هرکدام، می‌توان آن‌ها را در دو انتهای یک طیف قرار داد. در عمل، آربیتراژ واقعی نادر است. همیشه مقداری ریسک وجود دارد (شاید به‌دلیل نقدینگی، زمان تسویه معاملات، یا شاید به‌دلیل اکسپوژرهای اعتباری که وجود دارد). اگر انجام آربیتراژ واقعی، پیچیده و دشوار شود این ریسک‌های ظریف چند برابر می‌شوند. از این رو تمایز آن از آربیتراژ سفته‌بازی دشوار است.

اصطلاح آربیتراژ حقیقی در مهندسی مالی اهمیت زیادی دارد. در مباحث نظری، بازاری که در تعادل قرار دارد هیچ‌گونه فرصت آربیتراژی در آن وجود ندارد. بخش عظیمی از تئوری ارزش‌گذاری‌ دارایی بر این فرض استوار است که قیمت‌ها باید به ‌نحوی تعیین شوند که امکان آربیتراژ حقیقی بین آن‌ها وجود نداشته باشد. این موضوع را قیمت‌گذاری بدون آربیتراژ[14] می‌نامند.

در عمل، مردم در خصوص آربیتراژ حقیقی یا سفته‌بازی زیاد نمی‌نویسند. آن‌ها تنها لغت آربیتراژ را به کار می‌برند، و لذا خواننده باید شخصا متوجه منظور نویسنده در مورد نوع آربیتراژ شود. در مهندس مالی یا مدیریت مالی، منظور از آربیتراژ، آربیتراژ حقیقی است. در چهارچوب مدیریت پرتفوی یا تجارت، معمولا منظور آربیتراژ سفته‌بازی است. در مدیریت ریسک از هر دو معنی استفاده می‌شود.

[1] Arbitrage
[2] Arbitrageur
[3] Free Lunch
[4] Arbitrage-Free Pricing
[5] Junk Bond
[6] Merger and Acquisition
[7] Ivan Boesky
[8] Statistical Arbitrage
[9] Merger Arbitrage
[10] Fixed Income Arbitrage

[11] Convertible Arbitrage
[12] True Arbitrage
[13] Speculative Arbitrage
[14] Arbitrage-Free Pricing